De inventione sanctae crucis

from

Jacobus de Voragine's Legenda Aurea,

The 1850 ed., pp. 305-11.

Inventio sanctae crucis dicitur, quia tali die sancta crux inventa fuisse refertur. Nam et antea fuit inventa a Seth, filio Adam, in terrestri paradiso, sicut infra narratur, a Salojnone in Libano, a regina Saba in Salomonis templo, a Judaeis in aqua piscinae, hodie ab Helena in morte Calvariae.
    Inventio sanctac crucis post annos CC et amplius a resurrectione domini facta est, legitur enim in evangclio Nicodemi, quod cum Adam infirmaretur, Seth filius ejus portas paradisi adiit et oleum ligni misericordiae, quo corpus patris perungeret et sanitatem reciperet, postulavit. Cui apparens Michael archangelus ait: noli laborare neque flere pro oleo ligni misericordiae obtinendo. quia nullatenus illud assequi poteris, nisi quando completi fuerint quinque millia quingenti anni, licet ab Adam usque ad passioneiu Christi anni tantum quinque millia centum nonaginta novem fluxissc credantur. Legitur quoque alibi, quod angelus eidein ramusciilum quciidam obtulil et jussit, quod in inonte Libani plantarctur. In quadaiu vero historia iraecoruin licct apocrvpha legitur, quod angelus de ligno, in quo peccavit Adam, cidcin tradidit dissens, quod, quando facerct rructuiu, pater sanaictur. Qui rediens et patrem mortuHin inveniens ipsuin rainuin super tumulum patris plantavit, qui plantatus in arborcm magnaui crevit et usque ad Salouionis tempoia perduravit. Utrum autem liaec vera suit, lectoris judicio relinqualur, cum in nulla chronica vel historia autheiitica haec legititur. Salomon autem arborem tam pulchram considcrans ipsam praecepit incidi et in domo saltus locari. Nusquam tamen, ut ait Johannes Beleth, locari potcrat nec alicui loco apta repcrin valebat, sed luodo aut excedebat longiludinem aut defuicbat nimia brevilate, si quando vero secundum loci exigentiam ipsam rationabiliter decurtassent, adco brevis videbatur, quod oninino incongrua habebatur. Ob hoc indignati artilices ipsam reprobavcrunt et super quendam lacum, ut esset pons transeuntibus, projeccrunt. Regina autem Saba cum venisset audire sapientiam Salomonis et praedictum lacuni transire vellet, vidit in spiritu, quod salvator mundi in ligno suspendendus fuerat, et idco super illud lignum transire uoluit, sed ipsum protinus adoravit. In historia tainen scholastica legitur, quod praedictum lignum regina Saba in domo saltus vidit, cumque ad doinum suain rediisset, intimavit Salomoni, quod in illo ligno quidam suspendendus esset, per cujus mortem Judacorum regnuni deleri debcret. Salomon igitur praediclum lignuin inde sustulit el in profuiulissimis terrae visceribus illud dcnicrgi fccit. Postca probatiia piscina ibidem facta est, ubi Natmei hoslias ablucbant, et non solum ex descensu angeli, sed etiam ex virtute ipsius ligni traditur ibi fieri et aquac commotionem et inlirmorum curationem. Appropinquanle vero passione Christi praedictum lignum supernatasse perhibetur. Cum autcra illud Judaei vidissent, ipsuni acceperunt et crucem domino paiaverunt, ipsa autem crux Christi ex quatuor generibus lignorum fuissc perhibetur, scilicet palmae, expressi, olivae et cedri. Unde versus: Ligna crucis palina, cedrus, cypressus, oliva. In cruce enim fuit haec quadruplex duterciilia lignorum, scilicet lignum crectuin, lignum transversum, tabula supposila et Inniens, cui crux eral infixa, vel secundum Gregorium Turonensem tabula transversa, quae fuit sub pedibus pirisli, unde quodlibe horum potuit esse alicujus piacdiclorum lignorum. Hauc differculiam lignorum videtur apostolus innuerc, cura dicit: ut possitis cmnprehendere cum omnibus sanctis, quae sit longitudo, latitudo, sublimitas et profundum. Quae verba ibidem doctor egregius sic exponit: crucem, inquit, domini, cujus latitudo dicitur in transverso ligno, quo extenduntur manus, longitudo a terra usque ad ipsam latitudinem, quo a ramibus infra totura corpus affigitur, altitudo a latitudine usque sursura, cui adhaeret caput, profundura vero, quod terrae infixum absconditur. Quo signo crucis omnis actio humana et christiana describitur, bene operari in Christo et ei perseveranter inhaerere, sperare coelestia, sacramenta non profanare. Istud lignum crucis pretiosum per annos CC et ultra sub terra latuit, sed ab Helena, matre Constantini imperatoris, hoc modo repertum fuit. In tempore illo congregata est juxta Danubium fluvium mullitudo innumerabilis barbarorum, volens fluviura transire et omnes regiones usque ad occidentera suo dominio subjugare. Quod ubi Constantinus imperator comperit, castra movit et contra Dauubium se cum suo exercitu collocavit, at barbarorum crescente multitudine et jam fluvium transcunte Constantinus nimio terrore concutitur videns, quod essent die crastino cum eo proelium commissuri. Sequenti igilur nocte ab angelo excitatur et, ut sursum respiciat, admonetur. Qui in coelura adspiciens vidit signura crucis ex clarissimo lumine factum litteris aureis hunc titulum habens scriptum: in hoc signo vinces. Qui coelesti visione confortatus similitudinera crucis fecit et ipsam ante suum exercitura ferri jussit irruensque in hostes ipsos in fugara vertit et multitudinera maxiraara interfecit. Tunc Constantinus omnes tempiorum pontifices convocavit et cujus Dei hoc signum esset, diligentius inquisivit. Quibus se nescire dicentibus quidam christiani advenerunt et ei sanctae crucis mysterium et fidera trinitatis plenius narraverunt. Qui in Christum perfecte tunc credidit et ab Eusebio papa vel, secundura quosdam libros, a Caesariensi episcopo sacrum baptisma suscepit. Sed in hac historia multa ponuntur, quibus contradicit historia tripartita et ecclesiastica et vita sancti Silvestri et gesta pontificura Romanorum. Secundum quosdara non fuit iste Constantinus imperator, qui a beato Silvestro papa fuit baptizatus et ad fidera conversus, sicut aliquae historiae videntur innuere, sed fuit Constantinus pater ipsius Constantini, sicut in aliquibus historiis invenitur. Ille enira Constantinus alio modo ad fidera venit, sicut in historia sancti Silvestri legitur, nec ab Eusebio, sed a Silvestro baptizatus fuisse narralur. Mortuo tamen ipso Constantino Constantinus memor vtcto riac patris, quam virtute sanctae crucis liabucrat, Helenam matrem suam Hierosolymim pro ipsa cruce inveuienda transraisit, sicut inferius est notatum. Hystoria taraen ecclesiastica hanc victoriam aliter factam narrat. Ait enim, quod, cura Maxentius Romanum impcrium Invasisset, Constantinus imperator juxta pontem quinum cum Maxentio conflicturus advenit. Cum igltur auxius multum esset ot pro sibi raittendo auxilio ad coeluni oculos crebro levaret, vidit per sopotera ad orientis parteni in coclo signum fulgore igneo rutilare angelosque adstare et sibi dicere: Constantine, in hoc viuces. Et, ut dicitur in hjstoria tripartita, dum Constantinus, quid hoc esset, umraretur, Christus nocte supervcniente eidcra apparuit cum signo, quod vidit in coclo, jussitque ut fieret ejus signi figuratio, quod foret auxilium in congressibus proeliorura. Tunc Constantinus laetus redditus et de victoria jani securus signuni crucis, quod in coelo viderat, In sua fronte designat, vexilla militaria in signaculum crucis transformat et in manu dextra auream crucem portat. Post hoc dominum exoravit, ne dexterara suara, quara signo crucis munierat, salutari cruore Romani sanguiuis crueutari vel maculari permitteret, sed sine sangumis effusione victoriam sibi de tjranno praestaret. Maxentius autem jussit, navibus ad decipulaiu compositis, fluviura sterm et suppositis pontibus exaequari. Cum jam autem Constantinus ad fluvium appropinquaret, Maxentius in occursum cura paucis velocius et pergit jubeus, ut caeteri subsequaiitur, suiquc oblitus opcris ponteui cum paucis conscendit et decipula, qua Constantinum decipere volebat, est deceptus et in lluvii profundum demersus, Constantinus vero ab omnibus unanirailer est susceptus et, sicut logitur in quadam chronica salis authentica, Constantinus tunc perfecte non credidit nec tunc sacrum baptisina suscepit, sed aliquanto temporis interjecto visionem illam Petri et Pauli vidit et sacro baptisniate per Silvestrum papain renatus et a lepra inundatus in Christuin deinceps perfecte credidit et sic inatrciu suam Helenam Hierosolynam misit, ut cruccin domini requireret. Ambrosius tamen in epistola de obitu Theodosii et historia tripartila dicunt, quod in uitimis constitulus baptisma suscepi, baptisraum differens, ut posset in Jordanis flumine baptizari. Hoc idem dicit Hieronymus in chrouica. Cerlum est autcin, quod sub Silvestro papa christianus effectus est, utrum autem baptismum distulit, in dubium vertitur, unde de illa legenda sancti Silvestri quo ad plura similiter dubitatur. Haec igilur historia de inventione sanctae crucis, quae iu ecclesiasticis historis invenitur, cui etiara consonant chronicae, videtur esse magis authentica quam illa, quae per ecciesias recitatur, Constat euim multa ibidem esse, quae non cousonaut veritati, nisi forte quis vellet dicere, ut superius dictum est, quod non fuit Constautiuus, sed Constautinus pater ejus; quod tamen multum autheuticum non videtur, licet in quibusdam ultramarinis historiis sic legatur. Cum autem Helena Jerusalem advenisset, omnes Judaeorum sapientes, qui per totam regionera reperti suut, ad se congregari praecepit. Haec autem Helena prius stabularia fuerat, sed propter ejus pulchritudinem Constautinus cam sibi convinxit, secundum quod dicit Ambrosius in haec verba: stabulariam hanc fuisse asserunt, sed conjuucta est Coustantino seniori, qui postea regnum adeptus est: bona stabularia, quae tam diligenter praesepe domini requisivit, bona stabularia, quae illum stabularium non ignoravit, qui vulnera curavit a latronibus vubierati, bona stabularia, quae maluit omnia aestimare stercora, ut Christum lucrifaceret: ideo illam Christus de slercore levavit ad regnum. Haec autem Ambrosius. Ali vero asserunt et in quadam chronica satis authentica legitur, quod ipsa Helena fuit filia Clohclis regis Britonum, quam Constantiuus in Britanniam veniens, cum esset unica patri suo, duxit uxorem, unde insula post murtem Clohclis sibi devenit. Hoc et ipsi Britones attestantur, licet alibi legatur, quod fuerit Trevirensis. Judaei igitur uimium formidantes dicebant ad Luvicem: quare putatis, quod regina nos ad se faciat convocari? Unus autem ex us nomine Judas dixit: scio enim, quia vult a nobis discere, ubinam sit lignum crucis, in quo Christus crucifixus fuit. Videte ergo, ne aliquis sibi confiteri praesumat, usi non autem, certissime sciatis, quod lex nostra evacuabitur et paternae traditiones funditus destruentur. Zachaeus enim avus meus praenuntiavit patri meo Simoni et pater moriens dixit mihi: vide, fili, quando inquiretur crux Christi, illam manifesta, antequam aliqua patiaris tormenta: nusquam euim extunc gens Judaeorum regaabit, sed illi, qui crucifixum adorant, quia ipse Christus filius Dei erat. Cui ergo dixi: pater mi, si vere patres nostri Jesum Christum esse Dei filiutu cognoverunt, cur ipsum crucis patibulo affixerunt. Et respondit: novit dominus, quia nunqnam in consilio corum exstiti, sed iis saepius contradixi; quia vero ipse Pharisaeorum vitia exprobrabat, ipsum crucifigi fecerunt. Ipse vero die tertia resurrexit et coelos discipulis videntibus penetravit. In quem Stephanus frater uteus credidit, quem Judaeorum vesania lapidavit. Vide ergo, fili, ne ipsum vel discipulos ejus audeas blasphemare. Non videtur autem multum probabile, quod pater istius Judaei tempore passionis Christi esse potuerit, cum a passione Christi usque ad Helenam, sub qua Judas fuit, fluxerint plus quam ducenti septuagiuta anni, nisi forte diceretur, quod tunc homines plus quam modo vivebant. Dixerunt ergo Judaei ad Judam: nos talia nunquam audivimus verumtamen si de hoc regina quaesieril, vide ne hoc sibi aliquatenus confitearis. Cum ergo illi ante reginam stetissent et illa eos interrogasset se loco, ubi fuerit dominus crucifixus, et ipsi locum nullatenus indicare vellent, jussit eos omnes igne cremari. At illi omnes timentes tradiderunt Judam dicentes: hic, domina, justi et prophetae filius optime novit legem et tibi omnia, quae quaesicris, ab co indicabit. Tunc illa omnes dimittens tenuit Judam solum cui dixit: mors et vita tibi proposita sunt, quid malueris, elige. Ostende igitur mihi locum, qui Golgatha dicitur, ubi fuit dominus crucifixus, et crucem cjus invenire possum. Respondit Judas: quomodo locum scire valeam, cum ducenti anni jam et amplius fluxerint, et nequaquam illo tempore natus essem. Cui regina: per crucifixum fame te perimam, nisi mihi dixeris veritatem. Ipsum igitur in puteum siccum jussit projici et ibidem famis molestia cruciari. Cum ergo ibidem diebus sine cibo mansisset, die septimo cxtrahi petiit et crucem se indicalurum promisit. Cum ergo extractus ad locum venisset et ibidem orasset, locus subito coniniovctur et fumus aromatum nuri odoris scntitur, ita ut miratus Judas ambabus mambus plauderet et diccret: in veritate, Christe, tu es salvator mundi. Erat autem in loco illo, sicut in ecclesiasticis historiis logitur, templum Veneris, quod Iladrianus imperator ibidem construxerat, ut, si quis christianorum in loco illo adorare voluisset, videretur Vencrem adorare, et ob hoc inrrequens et paene oblivioni datus fuerat locus; regina autem templum funditus fecit destrni et locum inarari. Post hoc Judas praecingeus se rhil fodere coepit et passus fodicus tres cruces alisconditas reperit, quas ad reginam prolinus deportavit. Cum autem crutem Christi ab illis latromim nescirent discernere, eas in medio civitatis posuerant ibidem gloriam domini praestolantes et ecce cum circa horam nonam quidam juvenis mortuus deferretur, Judas feretnim tenuit et priraam et secundam crucem super corpus defuncti apposuit, sed nequaquam ilie surrexit, appouens autem tertiam protinus redut defiinctus ad vitam. In historiis autem ecclesiasticis legitur, quod cum quaedam mulier primaria civitatis semiviva jaceret, Macarius episcopus Hierosolymitanus primara et secundam crucem adhibnit, sed nihil profecit, tertiam vero apposuit et mulier apertis oculis protinus sanata surrexit. Ambrosius vero dicit, quod discrevit ipsam crucem dumini per titulum, quem posuerat Pylatus, quem titulum ibidem invenit et ivgit. Diabolus autem in acre vociferabatur diccus. O Juda, quid hoc fecisti? Judae meo contiaria operatus es: nam ille me suadente fecit proditionem et tu me renuente Jesu invenisti crucem: per illum multoruni Iucratus suni animas, per te perdere videor jani lucralas: per ilhim regnabam in populo, per te jara expellar a regno; verumtamen tibi vicem rependam et contra te regem alium suscitabo, qui fidem descrens crucifixi cum tormentis te negarc faciet crucifixum. Quod quidem de Juliano apostata dictum videtur, qui Judam episcopnm Hierosolymis factum multis tormcntis affecit et inartirem Christi fecit. Audiens Judas vociferantem dyaboluin nihil extimuit, sed constanter dyabolo nialedixit dicens: Christus te damnct in abyssuin ignis aeterni. Post hoc Judas baptizatur, Quiriacus appellatur et Hierosolyinorum defuncto episcopo ibidem in episcopum ordinatur. Venini cum beata Helena clavos domini non haberet, rogavit episcopum Quiriacum, ut ad locum pergeret et clavos domini quaereret. Qui cura venisset et ad dominum preces fudisse, continuo velut turum clavi fnlgentes in terra apparuerunt, quos ille accipions reginac delulit: illa autem genua figens in terra et caput inclinans eos cum multa reverentia adoravit. Crucis ergo partera Helena detulit filio, partem vero thecis argenteis conditam reliquit in loco, clavos vero, quibus dominicum corpus fuerat affixum, portat ad filium, ex quibus, ut Eusebius Caesariensis refert, frcnos, quibus uterctur ad bellum, composuit et ex aliis galcam suain armavit. Nonnulli autem asserunt, ut Gregorius Tnronensis, clavos quatuor in doininico corpore fuisse, ex quibus Helena duos in freno iraperatoris posuit, tertiura in imagine Constantini, qui Roinao supereminet urbi, locavit et quartum in mare Adriaticuni, quod usque tunc fuerat naviganlium vorago, projecit, praccipiens hoc festum de inventione sanctae crucis singulis annis solleniniter celebrari. Ambrosius vero sic ait: quaesivit Helena clavos domini et invcnit et de uno frenos fieri praeccpit, dc altero dyadenia intexuit: recte clavus in capite, corona in vertice et iu manu habena, ut sensus praeemlneat, fides laceat, potestas regat. Sanctuni autera Quiriacum episcopum Julianus apostata poslmodum interfecit ex eo, quod sanctani crucem Invenit, cum ubiquc signum crucis dostruere niteretur. Cum cnim contra Persas pergeret, coepit Quiriacum invitare ad sacrificiura ydolorum: quod cura ille rcnueret, dextrara sibi abscidi fecit diccus: hac manu multas epistolas scripsit, quibus multos a lecorura sacrificiis revocavit. Cui dixit Quiriacus: multum mihi, canis insensate, profuisti, quia priusquara in Christura crederera, saepius ad synagogas Judaeorum suribcbam cpistolas, ut nullus in Christura crederet, et ecce nunc scandalum mei corporis abscidisli. Tunc Julianus plurabum fecit liquari et in os ejus infundi, dcinde lectura ferrcura afferri et in eo Quiriacuni extcndi et desuper carbones, sal et adipera spargi. Sed cum Quiriacus immobilis permaneret, dixit et Julianus: si non vis sacrificare Diis, saltem dic te Christianum non esse. Quivcum exsecrans rccusaret, jussit altara fovcam fieri et serpentes venenatos ibidera poni et Quiriacum in candem jactari, sed tamen serpentes continuo mortui sunt. Jussitque Julianus Quiriacum in caldariam oleo ferventissimo plenara mitti, qui dura se signans sponte intrarc vellet, rogavit dominum, ut eura iterum de martirii lavacro baptizaret; iratus Julianus jussit pcctus ejus gladio perforari et sic in domino consummari promeruit-Quanta autem sit virtus crucis, in illo fideli notario patet, quera quidara magus decepit et ad quendam locura, in queni dacmones advocaverat, duxit promittens ei, quod multis diviliis abundaret, et ecce vidil quendam magnum Aethiopem super excelsuiu thronum sedcntem et iu circuitu ejus alios Aethiopes circa eura cuni lanccis et fustibus stantes; tunc ille magura praedictum interrogavit diccus: quis est istc puer? Et ille domine, servus noster est. Cui daemon: si vis me adorare et servus meus esso et Christum tunin negare, faciam te sedere in dextera mea. IIIe autcm signum crucis niox edidit et SS Christi salvatoris seryum ubere esse exclamavlt, stalimque ut edidit signum cracis, omnis illa daemouum raultitudo evaauit. Post hoc cum quadam vice tempiura sanctae Sophiae praedictus notarius cum domino suo intrasset et ante salvatoris iraaginem ambo starent, vidit dominus suus, quod praedicta imago super notarium oculos fixos haberet et ipsum attentc respiceret. Quod videns dictus dominus et admirans juvenem ex parte dextera stare fecit viditque, quod imago in illam iterum partem oculos volvisset et super notarium fixos haberet, rursumque fecit ipsum ire ex parte sinisira et ecce iterum imago oculos volvit et notarium ut prius respiccre coepit. Tunc adjuratns a domino, ut sibi diceret, quid apud Deuui meruisset, propter quod sic eum imago respiceret, dixit, se nullius boni conscium esse, nisi quod eum coram dyabolo negare noluisset.